Cụm từ “có cơ sở khoa học” trong mô tả ứng dụng

“Có cơ sở khoa học” là cụm từ có thể mang nhiều nghĩa rất khác nhau. Nó có thể chỉ một thử nghiệm cẩn thận trên đúng sản phẩm đó. Nó cũng có thể chỉ là một bài báo về một ý tưởng gần giống. Bài hướng dẫn này giúp bạn nhận ra mình đang đọc loại nào.

Lời của nhà cung cấp trông như thế nào?

Hãy lấy một ví dụ thật. Trang App Store mô tả Miracle of Mind là một ứng dụng đơn giản, hiệu quả và miễn phí, được làm ra để giúp bạn tự chăm sóc sức khỏe tinh thần của mình¹. Trang cửa hàng ở Việt Nam có thể ghi khác một chút.

Đó là lời mô tả của chính nhà cung cấp. Nó cho bạn biết ứng dụng muốn làm gì và được cung cấp ra sao. Còn ứng dụng đã được đo lường độc lập hay chưa là một câu hỏi khác, và đoạn mô tả này không nhằm trả lời câu đó.

Bằng chứng độc lập trông như thế nào?

Dưới đây là một ví dụ nhỏ với một nghiên cứu có thật. Nó không nói về ứng dụng ở trên. Nó chỉ cho bạn thấy nên hỏi những gì.

• Thiết kế: một bài tổng quan năm 2014 trên tạp chí JAMA Internal Medicine gộp 47 thử nghiệm ngẫu nhiên².
• Người tham gia: tổng cộng có 3.515 người tham gia các thử nghiệm này².
• Kết quả: có bằng chứng ở mức vừa phải rằng các chương trình thiền chánh niệm giúp giảm lo âu, trầm cảm và đau².
• Giới hạn: bằng chứng về căng thẳng và chất lượng cuộc sống còn yếu, và thiền chưa cho thấy tốt hơn các cách can thiệp tích cực khác².
• Tác giả tóm tắt: các chương trình này có thể giảm nhẹ đến vừa những mặt tiêu cực của căng thẳng tâm lý³. Họ đề nghị cần những thiết kế nghiên cứu chặt chẽ hơn³.

Giờ là câu hỏi cuối: nghiên cứu này có nói về đúng sản phẩm không? Không.

Đây là các chương trình thiền chánh niệm nói chung, không phải một ứng dụng cụ thể nào.

Bài báo là nền tảng hữu ích, nhưng không phải bằng chứng cho một ứng dụng bạn tải về.

Còn những chữ nghe hay về sức khỏe tinh thần thì sao?

Những chữ như “tăng sức não”, “làm mới” hay “thải độc” nghe có vẻ khoa học, nhưng thật ra chỉ là nhãn dán. Một nhãn chỉ có ý nghĩa khi có nguồn nói rõ đã đo cái gì và đo trên ai.

Nếu một trang dùng những chữ ấy mà không có nguồn, bạn không cần tranh cãi. Bạn chỉ cần đừng đặt nặng nó và để trải nghiệm của chính mình làm thước đo.

Thử cách này: năm bước kiểm tra một đoạn mô tả

Bạn có thể làm trên xe buýt, khi đang mở trang một ứng dụng trên điện thoại.

1. Chép lại một câu nghe có vẻ khoa học.
2. Gạch chân điều câu đó thật sự hứa: cái gì sẽ thay đổi?
3. Tìm xem có nêu tên nguồn không. Nếu không có, ghi “nhà cung cấp nói”.
4. Nếu có nêu một nghiên cứu, hỏi bốn câu: ai tham gia, so với cái gì, đo cái gì, trong bao lâu.
5. Ghi một trong ba nhãn bên cạnh: nhà cung cấp nói, nghiên cứu cho thấy, hoặc chưa rõ.

Phần lớn các đoạn mô tả sẽ có đủ loại nhãn. Điều đó bình thường, và để lại chữ “chưa rõ” là cách đọc trung thực.

Đưa vào cuộc sống thật

Bạn không cần bỏ một ứng dụng chỉ vì lời lẽ của nó hơi lỏng. Bạn vẫn có thể dùng, mà không đặt nặng các lời hứa. Có người chỉ muốn bảy phút yên tĩnh, và đó là một lý do chính đáng.

Đọc gì tiếp theo

Quay lại chủ đề Nghiên cứu nói gì về thiền. Để lần theo một lợi ích đến tận chỗ nó được đo, hãy đọc lợi ích được nói tới có thật sự được đo?. Để hiểu vì sao kết quả của cách tập này không áp sang cách tập khác, xem vì sao bằng chứng cho một kiểu tập chưa chắc hợp với kiểu tập khác.

Muốn bắt đầu từ căn bản? Hãy thử cách đọc nghiên cứu về thiền mà không bị cuốn theo.

Để xem các trang chính thức nói gì về ứng dụng, đọc Nguồn chính thức nói gì về ứng dụng. Ghi lại câu trả lời trong công cụ Nhìn lại tuần, nơi mọi thứ ở trong trình duyệt của bạn.